2. Балқаш өңірінің экологиялық мәселелері.

2. Балқаш өңірінің экологиялық мәселелері.

Балқаш
көлі — Қазақстандағы ең ірі экожүйелердің
бірі. Көл Балқаш — Алакөл ойысында
орналасқан. Көлемі — 501мың км2,
ұзындығы — 605
км, ені — 9-74 км аралығында.
Ал ең терең жері — 26
м. Бұл көлдің 1970 жылдарындағы сипаты
болса, қазір мүлдем басқаша. Жетісу
өзендерінің ішінде Іле, Қаратал, Ақсу
және Лепсі өзендерін Балқашқа құяды.

Балқаш
көлі шөлейт және шөл табиғат белдемдерінде
орналасқандықтан, оның климаты шұғыл
континентті болып келеді. Су айдынының
булануы өте жоғары. Осыған  байланысты
судың деңгейі тез өзгеріп отырады.

Ұзақ
жылдар тіршілігі тұрақты болып келген
су айдынының қалыпты жағдайы өзгере
бастады. Балқаш көлінің экологиялық
жағдайының нашарлауы себебі Қаратал,
Лепсі, Ақсу өзендерінің мол суының
Балқаш көліне жетпей суармалы егістерге
жұмсалуынан. Оның үстіне бұрынғы кездерде
Аягөз, Биен, Сарханд және Басқан өзендері
Балқашқа құйып, оның табиғи су деңгейін
сақтап отырған. 

Аталған
антропогендік жағдайлар Балқаш көлінің
жағдайын шиеленістіріп жіберді. Балқаш
экожүйесінің одан әрі нашарлауына Іле
өзені бойына салынған Қапшағай суқоймасы
да әсер етеді. 1970 жылы Қапшағай
суқоймасындағы Іле өзенінің суын
бөгейтін Қапшағай бөгеті салынды. Оған
қосымша Іле өзенін қоректендіріп отырған
Шелек өзені Бартоғай бөгетімен бөгеліп,
онда көлемі 300 мың м3 су
жинақталды. Осылайша Үлкен Алматы каналы
(БАК) салынды. Каналдың салынуына
байланысты Шелек өзені Ілеге құюын
тоқтатты.

Іле
– Балқаш алабының ауыл шаруашылығында
барынша пайдалануымен 1965-1990 жылдар
аралығында Балқашқа құятын судың көлемі
25 %-ға азайды. Іленің орта ағысы мен
төменгі сағасында Шарын күріш, Шеңгелді
көкөніс, Ақдала күріш алқаптары пайда
болды. Осының бәрі Іле – Балқаш су
алабының табиғи жүйесінде қалыптасқан
тепе-теңдік заңын бұзды.

Балқаш
экожүйесінің бұзылуының зардаптары.
Іле – Балқаш экожүйесіндегі өзгерістер
(әсіресе Қапшағайдан төменгі бөлігі)
өте сирек кездесетін Іле тоғайын, өзен
жағасындағы шұрайлы жайылымдар мен
оның сағасындағы қамыс-қоғаның жойылуына
себепші болды. Көлдің жағалаулары кеуіп,
тұзды шаң жиі көтерілді. Ауа райы өзгеріп,
қуаңшылық пен аңызақ желдер үдеді.

Балқаш
көлі соңғы жылдары 2 метрге жуық төмендеп
отыр. Сонымен көл жағалаулары батпақтанып,
сорланып, тақырлар мен шөлдерге айналуда.

Іле
– Балқаш экожүйесінің фаунасы мен
флорасы зардап шегуде. Балық аулау соңғы
жылдары 5 есе төмендесе, уылдырық шашу
(Қапшағай су қоймасы) тіпті азайды.
Сонымен қатар балықтардың Іле бойындағы
егіс, көкөніс алқаптарына пайдаланылған
пестицидтер, тербицидтер және минералды
тыңайтқыштар қалдықтарымен улануы жиі
байқалуда.

Іле
– Балқаш алабы ит тұмсығы батпайтын
тоғайлар, кішігірім көлдер, аралдар,
аңдар мен құстар мекені болатын. Әсіресе
1960 жылдары жылына 1,5 млн-ға жуық бұлғын
терісі дайындалатын болса, қазір бұл
шаруашылық жойылған.

Іле
бойында және көл жағасындағы тіршілік
ететін құстардың түрлері де азайып
кеткен. «Қызыл кітапқа» енген аққу,
бірқазан, көкқұтан, т.б. құстар қазір
өте сирек кездеседі.

Іле
– Балқаш алабы Қазақстандағы тарихи-табиғи
ескерткіштерге бай өлке. Бұл өңірде
Шарын тау өзені мен оның бойындағы Шарын
тауларындағы тастағы таңбалар мен тас
мүсіндер және көне қорғандар жүйесі,
Әнші құм атты табиғат туындысы, Алтынемел
ұлттық саябағы, Кербұлақ сияқты
қорыққорлар бар. Жетісу деп аталатын
бұл аймақта 3 млн. астам халық тұрады.
Ең ірі қалалары – Алматы, Талдықорған,
Жаркент.

Бұл
өңірдегі экологиялық ірі мәселелер
қатарына Балқаш көлі бойындағы Балқашмыс
комбинаты, Приозер, Ақсүйек кен рудаларын
байыту кешендері, Сарышаған полигоны
және Текелі қорғасын-мырыш комбинаттары
осы аймақта тұратын тұрғындарға өз
зардабын тигізіп отыр. 1999 жылы «Балқаш
көлін құтқару, оның бүгінгісі мен
болашағы» атты халықаралық деңгейде
экологиялық форум өтті. Онда Балқаш
көлін құтқару мәселелері қаралып, нақты
шешімдер қабылданды. Оның негізгілері:

1.
Іле өзені бойындағы өндіріс орындарында
суды тиімді пайдалануды реттеу. 2.
Қапшағай суқоймасынан Балқашқа
жіберілетін судың үлесін тұрақтандыру.
3. Ақдала және Шарын массивтеріндегі
күріш алқаптарын азайту. 4. Жер асты
суларын пайдалануды жүзеге асыру. 5.
Суармалы жерлердің көлемін шектеу.

Балқаш
көлін құтқару бүгінгі күннің талабы.
Арал мен Балқаш сияқты су экожүйелерінен
айырылу Қазақстанды ғана емес Еуразияны
да бұрын-соңды болмаған экологиялық
анаттың ошағына айналдыруы мүмкін.
Сондықтан әрбір табиғи экожүйені көздің
қарашығындай сақтау мен қорғау адамзат
баласының парызы. 

Нәтижесінде
сондағы ондатра, балық және ауыл
шаруашылығына көп зиян келді. Ақдала
өңірін суландырып, күріш егу жобасы да
толық жүзеге аспай қалды. Іле өзенінің
атырауы кеуіп, оның кері әсері Балқаш
көліне тиді. Суармалы алқаптардың
кеңейтілуі, төменгі Іле қоңыр көмір кен
орнын игеруді бастау көлдің болашағы
үшін аса қауіпті.

Болжау
бойынша, XXI ғасырдың басында көлдің
батыс бөлігінің мүлде кеуіп, шығысының
тұзды шалшыққа айналуы мүмкін. Бұл өз
кезегінде Балқаш маңындағы ландшафттар
мен экологиялық жағдайларды түбірімен
өзгертіп, тіршіліксіз шөлге айналдырады.

Көл
деңгейінің төмендеуі оның суының шамадан
тыс минералдануына әкеп соғуда. Бұл,
бір жағынан, егістік далалардан көлге
қайта келіп құятын су құрамында әртүрлі
тұздардың көп болуына байланысты.
Сонымен қатар, алаптағы өзгерістер
Балқаш маңы аймағының климат жағдайларына
да әсерін тигізеді. Су айдынының тәуліктік
температураны, ауа ылғалдылығын реттеуші
әсері өз күшін жояды. Ғалымдардың
болжауынша, Балқаштың тартылуы Батыс
Сібір мен Қазақстандағы географиялық
зоналардың шекараларын өзгертуі мүмкін.

Leave a Comment